⎥Hertog

De Hertog

Don Francisco Gómez de Sandoval (1552-1625), eerste Hertog van Lerma en favoriet van Filips II van Spanje, was de eerste van de validos ('waardigste’) in de regering van de latere Habsburgse monarchen. Als jonge man bracht hij vele jaren door aan het hof waar hij in de gunst stond van de jonge prins Filips III, de Spaanse troonopvolger.

 

De stervende Filips II voorzag dat Lerma een van die adellijken was die de nieuwe soeverein makkelijk zouden kunnen misleiden. Volgens sommigen werden de angsten van de oude koning volledig bewaarheid na zijn dood. Anderen betogen echter dat de hertog van Lerma zeer capabel was, dat hij Castilië en de Habsburgse gebieden strak regeerde en op een economisch gezonde koers bracht. Dit deed hij beter dan Filips IV en zijn valido Olivares, terwijl zij vaak op meer erkenning kunnen rekenen van historici.

 

Zodra Filips III koning werd vertrouwde hij alle autoriteit toe aan zijn favoriet, die ongeëvenaarde macht vergaarde en de ‘schaduw van de koning’ werd. Filips III, in beslag genomen door vroomheid en luiheid, bevorderde zijn favoriet al snel tot hertog van Lerma (1599).

Politiek

Lerma's opvattingen over buitenlands beleid waren gegrondvest op feodale ideeën over koninklijk erfgoed. Hij bevestigde de Spaanse heerschappij door vele huwelijksallianties met de Oostenrijkse Habsburgers en vervolgens met de Franse Bourbons. Lerma's regering begon met een verdrag met Frankrijk: het verdrag van Vervins van 1598. Hierdoor werd het vrede met Frankrijk, maar Lerma bleef intussen volharden in kostbare en vruchteloze vijandelijkheden met Engeland tot 1604, toen Spanje door uitputting gedwongen werd de vrede te tekenen. Lerma wendde al zijn invloed aan om de erkenning van onafhankelijkheid van de Nederlanden tegen te gaan.

 

Uiteindelijk werd Lerma op een zijspoor gedwongen ten gevolge van een paleisintrige die werd uitgevoerd door zijn eigen zoon, Cristóbal de Sandoval, hertog van Uceda en gemanipuleerd door Olivares. Na een lange strijd waarin de koning een stilzwijgende en passieve houding aannam werd Lerma uit de hofhouding ontslagen op 4 oktober 1618.

 

Nederlands

Laatste jaren

Onder de heerschappij van Filips IV, die begon in 1621, werd Lerma een deel van zijn rijkdom weer afhandig gemaakt. Lerma werd veroordeeld tot de terugbetaling van meer dan een miljoen dukaten aan de staat in augustus 1624. Desalniettemin had Lerma zichzelf op het hoogtepunt van zijn macht een fortuin vergaard door tijdgenoten geschat op 44 miljoen dukaten.

 

Lerma was een vroom man en hij spendeerde zijn geld kwistig aan religieuze gebouwen. Zo droeg hij bij aan de bouw van verschillende kloosters, onder andere de San Blas. De nonnen van dit klooster werden vaak geprezen om hun muzikale verdiensten en speelden een belangrijke rol in het muzikale leven van de stad Lerma. De hertog van Lerma stierf in 1625 in Valladolid.

Lerma & Rubens

In 1603, toen hij zijn eerste bezoek bracht aan Spanje, was Rubens in dienst van Vincenzo I, hertog van Mantua. Deze Italiaanse mecenas stuurde de 25-jarige schilder met kostbare geschenken naar Filips III en de favorieten aan het Spaanse hof, dat gevestigd was in Valladolid. Met dit gulle gebaar hoopte Rubens' patroon in de gunst van Spanje te komen en bescherming te kunnen krijgen voor Mantua. Op 24 mei stuurde Rubens een brief waarin hij zijn ongenoegen uitte over de technische beperkingen van de Spaanse kunstenaars in Valladolid. In dezelfde brief schrijft Rubens ook dat de hertog van Lerma hem "al een soort voorstel had gedaan". Op 15 september maakt Rubens voor het eerst melding van een schilderij van Lerma, een ruiterportret.

 

De historische betekenis van dit fantastische, levensgrote portret van de hertog van Lerma te paard is tweeledig. Enerzijds is dit het eerste schilderij met een volledig profaan onderwerp waarvoor Rubens opdracht had gekregen van een personage met een belangrijke status aan het koninklijke hof. Het werk dient een duidelijk primair politiek doel en vertegenwoordigt een belangrijke stap in Rubens' nog prille carrière als hofschilder par excellence. Anderzijds lijkt Rubens met dit schilderij een nieuw type ruiterportret te hebben ontwikkeld. Het schiep een precedent voor andere hofschilderijen waarmee eenzelfde inhoud en doel werd beoogd. Volgens dit nieuwe ingekorte perspectief met frontaanzicht dat waarschijnlijk voor het eerst te zien is in dit portret van Lerma ziet de kijker het paard vanuit een schuin perspectief, waardoor het op de toeschouwer lijkt af te komen.

Bronnen:

Williams, Patrick "The Great Favourite: The Duke of Lerma and the Court and Government of Philip III of Spain, 1598-1621" Manchester University, 2006

"Francisco Gómez de Sandoval, 1st Duke of Lerma" In Wikipedia September 2014